Najpoznatiji manastiri u Srbiji

U Srbiji je izgrađeno više od 200 manastira, veoma važnih građevina kojima se ponosi ceo srpski narod. To su svojevrsni spomenici kulture, duhovnosti, istorije, tradicije i umetnosti. 

Najpoznatiji manastiri u Srbiji predstavljaju srpske svetinje koje odolevaju vekovima, vremenskim nepogodama i mnogobrojnim napadima neprijatelja.

Većina ovih građevina nalazi se pod zaštitom „Organizacije Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu“, prepoznatih kao mesta od izuzetnog značaja.

 

Sopoćani

U XIII veku u blizini Novog Pazara, na izvorima reke Raške, kralj Stefan Uroš I podigao je jedan od najčuvenijih srpskih spomenika, manastir Sopoćane. Freske koje se nalaze u ovom manastiru smatraju se remek-delima, a celo zdanje je postalo poznato ne samo širom Srbije, već i širom sveta. 

Kao mesto od izuzetnog značaja, od 1979. godine, manastir Sopoćani se nalazi na UNESKO-vom spisku mesta Svetske baštine. Sopoćani se nazivaju još i hramom Svete Trojice, a ime Sopoćani nastalo je od staroslovenske reči sopot koja u prevodu znači izvor.

Sama građevina pripada raškoj školi XIII veka, a odlikuju je jednostavnost i skladnost gradnje.

Vreme je nažalost izbrisalo brojne ornamente i slike na zidovima, kao i period osmanlijske vladavine kada je manastir pretrpeo velika oštećenja. Međutim, zahvaljujući kvalitetu izrade fresaka, i dalje je moguće videti dela koja su nastala još pre 8 vekova.

Jedna od najznačajnijih fresaka, „Uspenje Presvete Bogorodice“ površine preko 30 kvadratnih metara, nalazi se na zapadnom zidu glavnog dela hrama.

U manastiru je položeno telo Ane, majke Uroša I i unuke Enrikea Dandoloa. Zahvaljujući kraljici Jeleni Anžujskoj, tela Uroša I, petog vladara dinastije Nemanjića, i Joanikija I, petog arhiepiskopa srpske crkve, preneta su u manastir Sopoćane. 

Danas u manastiru postoje 3 ateljea, ikonopisački, duborezački i krojački, a monasi manastira se bave njegovim održavanjem, obnovom, voćarstvom i pčelarstvom.

 

Manastir Ljubostinja

U blizini Trstenika i Vrnjačke Banje nalazi se zadužbina kneginje Milice, manastir Ljubostinja. Ova građevina posvećena je Uspenju Presvete Bogorodice.

Manastir je građen na prelazu XIV u XV vek, a prilikom vladavine Turaka bio je zapaljen kada je uništen veliki broj fresaka. Tada je pronađena i Miličina tajna riznica sa blagom gde se nalazila i kruna njenog muža, kneza Lazara

Način građenja manastira ima odlike moravske škole i poznat je po izuzetnoj arhitekturi, a graditelj Rade Borović opevan je u pesmama kao Rade Neimar. U Ljubostinji su sahranjene Milica i monahinja Jefimija, žena Uglješe Mrnjavčevića. Milica i Jefimija su se zamonašile nakon završetka Kosovskog boja.

Od fresaka u manastiru sačuvani su mali delovi živopisa, portreti kneza Lazara i kneginje Milice, „Veliki praznici“, „Čuda“… U Ljubostinji se takođe nalazi i izuzetno vredan ikonostas.  

Danas je Ljubostinja ženski manastir u kojem živi oko 50 monahinja koje brinu o njegovom održavanju.

 

Manastir Ravanica

Još jedan od izuzetnih spomenika srpske istorije i duhovnosti jeste manastir Ravanica, zadužbina kneza Lazara. Nalazi se u blizini Ćuprije, a crkva je posvećena Vaznesenju Gospodnjem. Manastir je sagrađen u XIV veku i pripada moravskoj školi, kao i Ljubostinja, a jedan je od najopevanijih u našim narodnim pesmama.

Ravanica je predstavljala i centar književnog i umetničkog života. Ipak, vreme, kao i mnogobrojni napadi, rušenja i spaljivanja, uticala su na to da su danas mnogi zidovi Ravanice bez fresaka. U spisima je zabeleženo da su Turci opustošili sve što su mogli, ali da crkvu Ravanice nisu dirali.

Danas se mogu videti određeni delovi različitih tema i ciklusa kao što su „Veliki praznici“, „Stradanja“, freske Hrista, Bogorodice, pustinjaka, svetih mučenika, kao i jedna od najznačajnijih kompozicija na kojima su knez Lazar i kneginja Milica sa svojim sinovima Stefanom i Vukom.

U Ravanici se nalaze mošti kneza Lazara koji je život izgubio u Kosovskom boju.

Iako su mnogi pokušavali da unište ovaj veličanstveni spomenik sprske istorije, on i dalje ponosno stoji, a monasi se brinu o njegovom održavanju.

 

Studenica

U blizini Kraljeva, nalazi se manastir Studenica, zadužbina Stefana Nemanje koju je osnovao 1190. godine. Rodonačelnik dinastije Nemanjića posvetio je ovaj manastir Uspenju Presvete Bogorodice. Studenica spada u najveće manastire Srpske pravoslavne crkve, a 1986. godine UNESKO ju je uvrstio na spisak mesta Svetske baštine

Gradnja se može svrstati u mešoviti stil, s obzirom na to da ima odlike romaničkog stila, a kupola pripada vizantijskom stilu. Kombinacija ta 2 stila proizvela je rašku školu.

Manastir Studenicu mnogi Srbi nazivaju svojom najvećom svetinjom. U okviru manastira nalaze se 4 crkve: Bogorodičina crkva, Kraljeva crkva i crkva Svetog Nikole, dok su od četvrte crkve sačuvani samo temelji. Sačuvani spisi beleže da je Vukan, sin Svetog Simeona, u potpunosti oslikao crkvu 1205. godine.

1207. godine Sveti Sava je preneo mošti Svetog Simeona iz Hilandara u manastir Studenicu. Zahvaljujući Savi, Studenica je postala kulturno i duhovno središte. On je napisao i „Studenički tipik“ koji prikazuje kako treba da bude uređen monaški život u manastiru, a pored toga sadrži i „Žitije Svetog Simeona“.

Ni Studenica nije ostala pošteđena od napada Turaka. Takođe, vremenske neprilike su joj nanele oštećenja, pa su mnogi spisi i umetnička dela uništeni. Prilikom restauracije, neke od slika su ponovo naslikane. U konacima iz XVIII veka danas se nalazi muzej sa dragocenostima iz Studeničke riznice. 

Jedno od najvećih bogatstava Studenice jesu svakako freske koje potiču još iz XII veka. Među najznačajnijim freskama je „Raspeće Isusa Hrista“. Veoma su značajne i freske Bogorodice, portret Stefana Nemanje i freska Svetog Save.

 

Manastir Žiča

Takođe u blizini Kraljeva, nalazi se još jedan od najpoznatijih manastira u Srbiji, manastir Žiča. Stefan Prvovenčani je sagradio Žiču zajedno sa Crkvom svetog uspenja u XIII veku.

Nakon što je pomirio zavađenu braću, Stefana i Vukana, Sveti Sava je zajedno sa Stefanom izgradio manastir Žiču. Manastir je podignut na raskršću između Carigrada i Rima. Kada je Sveti Sava proglašen za prvog srpskog arhiepiskopa, Žiča je postala sedište srpske arhiepiskopije

Žiči je darovano mnogobrojno zemljište, a njena riznica u kojoj su se nalazili i riza i pojas Bogorodičin, deo Časnog krsta, mošti svetih apostola i ikone, smatrala se jednom od najvećih i najznačajnijih. Žiča je pretrpela brojna razaranja, među kojima je bilo čak i bombardovanje manastira od strane Nemaca.

Nakon gotovo svakog razaranja, usledili su i procesi restauracije kako bi se obnovio i održao jedan od najvažnijih srpskih spomenika, a danas o njemu brine oko 40 monahinja.

 

Manastir Mileševa

Na Mileševskoj reci, na samo par kilometara od Prijepolja, nalazi se manastir Mileševa. Sagrađen je u XIII veku kao zadužbina kralja Stefana Vladislava. Mileševu je Vladislav sagradio kao svoju grobnu crkvu, gde su i položene njegove mošti

Za života, Vladislav je preneo mošti svog strica Save u Mileševu, što je još više podiglo ugled samog manastira. Međutim, Turci su odneli mošti u Beograd i spalili ih, sa namerom da kod naroda naruše kult Svetitelja. Ipak, to je uticalo potpuno suprotno, a duh Svetog Save nastavlja da živi u srpskom narodu.

Način gradnje manastira pripada raškom stilu bez puno dekorativnih elemenata. 1544. godine u manastiru se nalazila „Mileševska štamparija“ koja je bila jedna od prvih srpskih štamparija. Turci su često napadali manastir, zbog čega je bio napuštan više puta. Zahvaljujući građanima, Mileševa je obnovljena, mada su pojedini delovi i umetnička dela uništeni tokom vremena i prilikom rekonstrukcije.

Za razliku od fresaka u Sopoćanima koje izgledaju kao delovi jedne celine, freske u Mileševi više predstavljaju galeriju različitih slika. Jedna od najčuvenijih fresaka, „Beli anđeo“, nalazi se upravo u manastiru Mileševa. 

Mileševa čuva i freske „Skidanje s krsta“, „Rođenje“, deo „Silaska u ad“, kao i portrete vladalaca i mnoge druge slike koje oličavaju izuzetnu umetnost slikara čija imena nisu poznata.

 

Manastir Manasija

Manasiju ili Resavu podigao je despot Stefan Lazarević na početku XV veka. Manasija se nalazi u blizini Despotovca i predstavlja građevinu koja pripada moravskoj školi. Manastir je dobio ime Resava zbog blizine reke Resave.

U Manasiji se nekada nalazila „Resavska škola“ gde su se pisala i prevodila dela. I sam despot je bio književnik i umetnik. Njegovo najpoznatije delo je „Slovo ljubve“. Pojedini naučnici veruju da se mošti Stefana Lazarevića nalaze ispod bele mermerne ploče u manastiru.

Turci su prilikom svojih napada na manastir odneli olovni krov, zbog čega su freske bile izložene vremenskim neprilikama i padavinama, pa je dosta njih uništeno. Svaki put nakon napada, sledila je obnova Manasije.

Na zidovima manastira danas se mogu videti portret despota Stefana Lazarevića sa modelom manastira i poveljom, „Pričešće apostola“, oslikani delovi „Jevanđelja“, fragmenti života Isusa Hrista, slike svetih ratnika.

 

Visoki Dečani

Visoki Dečani ili Dečani jesu zadužbina kralja Stefana Dečanskog i cara Dušana. Podignut je u XIV veku, a način gradnje pripada raškom stilu. Dečani su posvećeni Vaznesenju Gospodnjem, a od 2004. godine nalaze se na UNESKO-vom spisku lokaliteta Svetske baštine.

U manastiru se nalaze mošti Stefana Dečanskog i Jelene Dečanske. Postoji verovanje da zbog čuda koje se pripisuje Jeleni Dečanskoj, Turci nisu uspeli da od Dečana naprave džamiju. Svoj atribut „Visoki“, Dečani su dobili zbog proporcija koje nisu bile uobičajene u to vreme. Naime, manastir je visok oko 30 metara.

Dečani su jedan od retkih manastira gde je sačuvan veliki broj fresaka. Neke od najznačajnijih slika su portreti članova dinastije Nemanjić. Izuzetno je važna i riznica koja je bez obzira na brojne napade ostala sačuvana i koju sačinjavaju preko 60 ikona, starih dela i različitih crkvenih predmeta.

 

Đurđevi stupovi

Đurđevi stupovi su jedan od najstarijih srpskih manastira, izgrađen još u XII veku u blizini Novog Pazara. Manastir je podigao Stefan Nemanja, a posvećen je Svetom Đorđu. Crkva Svetog Đorđa ima 2 kule, odnosno, stupa, po kojima je manastir i dobio ime.

Manastir je građen stilom koji predstavlja kombinaciju vizantijskog stila i romanske arhitekture, odnosno, pripada raškoj školi. Đurđevi stupovi su prvi srpski manastir izgrađen ovim stilom. Od fresaka koje su se nalazile u manastiru, ostao je veoma mali deo, a neke su premeštene u Narodni muzej u Beogradu.

Dugo vremena je bio u ruševinama, a danas je većim delom obnovljen. Đurđevi stupovi su takođe pod zaštitom UNESKA. Zahvaljujući izgradnji konaka 2002. godine, u manastiru je ponovo omogućen život monaha.

U okviru manastira, danas se nalazi i muzej gde su izloženi fragmenti sa crkve i drugih delova građevina koje pripadaju Đurđevim stupovima.

 

Same slike i pisana reč ne mogu prikazati veličanstvenost ovih zdanja, arhitekturu, vekovima stara umetnička dela, kao ni duh ovih mesta. Uvek podizani van gradova i gužve, bili su i ostali skrovište za one koji žele da pronađu mir i utehu.

Okružuje ih bujna priroda koja doprinosi lepoti i specifičnosti ovih ponositih čuvara srpske duhovnosti i tradicije. Danas su manastiri otvoreni za sve ljude koji žele da ih posete i upoznaju se sa srednjovekovnim bogatstvom na kom počiva najveći deo kulture i istorije srpskog naroda.

 

Autor teksta: Milica Bokšan